Yapay Zekaya Dert Anlatmak Terapinin Yerini Tutar mı? Olanaklar ve Sınırlar
Gece uyku tutmadığında, bir tartışmanın ardından ya da kimseye açılamayan bir düşünce zihni meşgul ettiğinde, giderek daha fazla insan telefonunu açıp bir sohbet robotuna yazıyor. ChatGPT gibi yapay zekâ araçları, kısa sürede yalnızca iş ve eğitim alanında değil, duyguların paylaşıldığı kişisel bir alan olarak da hayatımızda yer edindi.
Harvard Business Review'da 2025 yılında yayımlanan bir analiz, insanların üretken yapay zekâyı kullanma amaçları arasında "terapi ve arkadaşlık" başlığının ilk sıraya yerleştiğini gösterdi. Söz konusu tablo, önemli bir soruyu da beraberinde getiriyor: Yapay zekâya dert anlatmak gerçekten bir terapi deneyimi sunabilir mi, yoksa yalnızca farklı türde bir rahatlama mı sağlar?
İnsanlar Neden Dertlerini Yapay Zekâya Anlatmayı Tercih Ediyor?
Yapay zekâyı cazip kılan ilk özellik, her an ulaşılabilir olmasıdır. Bir arkadaşı gece saat üçte aramak çoğu kişiye zor gelir, terapi seansları ise belirli gün ve saatlere bağlıdır. Sohbet robotu ise randevu, bekleme listesi ya da ulaşım derdi olmadan anında yanıt verir. Duygunun en yoğun yaşandığı anda konuşabilmek, kişiye güçlü bir rahatlama hissi verebilir.
İkinci önemli neden ise yargılanma kaygısının daha az hissedilmesidir. İnsan, karşısındakinin yüz ifadesini ve ne düşündüğünü tahmin etmeye çalışırken bazı duygularını saklama eğilimine girer. 2014 yılında yapılan bir çalışmada da katılımcıların sanal bir görüşmeciyle konuşurken, karşıda bir insan olmadığını düşündüklerinde daha fazla kişisel bilgi paylaştığı görülmüştür.
Yapay zekâ, pek çok kişi için duygularını ifade edebileceği güvenli bir alan gibi algılanıyor. Sohbetin istenen an bitirilebilmesi, aynı konunun defalarca konuşulabilmesi ve karşı tarafın hiç sabırsızlanmaması, kişiye bir kontrol duygusu veriyor. Üstelik kişi, anlattıklarının çevresindeki biriyle paylaşılacağından ya da ilişkilerine zarar vereceğinden endişe duymuyor.
Bütün nedenlerin altında çoğu zaman daha temel bir ihtiyaç yatıyor: anlaşılmak. Derdini paylaşacak kimsesi olmadığını düşünen ya da çevresinde anlaşılmadığını hisseden kişiler için onu dikkatle dinliyormuş gibi yanıt veren bir sistem, güçlü bir çekim yaratabiliyor.
Yapay Zekâ ile Dertleşmek Psikolojik Açıdan Ne Sağlayabilir?
Duyguları söze dökmek, psikolojide üzerinde en çok çalışılan konulardan biridir. UCLA'dan Matthew Lieberman ve ekibinin 2007'de yayımladığı çalışma, bir duyguyu adlandırmanın beyindeki duygusal tepkiyi azaltabildiğini göstermiştir. James Pennebaker'ın dışavurumcu yazma araştırmaları da zorlayıcı yaşantılar hakkında yazmanın, kişinin olayları anlamlandırmasına katkı sunduğunu ortaya koymuştur. Günümüzde yapay zekâya yazmanın da benzer bir işlev gördüğü öne sürülebilir.
Zihinde dağınık halde dolaşan düşünceler, yazıya geçtiğinde daha somut bir hal alır. Yapay zekâ, kişinin anlattıklarını özetleyerek, sorular sorarak ya da olaya farklı bir açıdan bakmayı önererek düşünceleri düzenlemeye yardımcı olabilir. Örneğin, bir iş arkadaşıyla yaşadığı gerginliği anlatan kişi, karşı tarafın o an nasıl hissetmiş olabileceğini sorgulama fırsatı bulabilir.
Psikolojik kavramlar hakkında genel bilgi edinmek de yapay zekânın sunduğu olanaklar arasında yer alıyor. Kaygının bedende nasıl hissedildiği, yasın kişiden kişiye neden farklı yaşandığı ya da bağlanma stillerinin ne anlama geldiği gibi sorulara anlaşılır açıklamalar almak mümkün. Ancak edinilen bilginin genel nitelikte olması ve kişinin kendi durumuna dair bir değerlendirme sunmaması da göz önünde bulundurulması gereken etkenler arasında.
Düzenli yazışmalar, zamanla kişinin kendini gözlemlemesine de katkı sağlayabilir. Hangi durumlarda öfkelendiğini, hangi düşüncelerin uykusunu kaçırdığını ya da benzer tartışmaların neden tekrarlandığını fark etmek, öz farkındalığın ilk adımları arasında sayılır. Yapay zekâ, kişiye kendi örüntülerini görebileceği bir ayna tutabilir. Ne var ki aynadaki görüntüyü yorumlamak kişinin kendi işi olarak kalır.
Yapay Zekâ ile Konuşmanın Psikolojik Açıdan Sınırları Nelerdir?
Yapay zekâ empatik cümleler kurabilir ancak söylediklerinin ardında hissedilen bir duygu yoktur. Bir dil modeli, çok büyük miktarda metinden öğrendiği kalıplara dayanarak en olası yanıtı üretir. Kişi anlaşıldığını hissetse de karşısında onu gerçekten tanıyan, onun için endişelenen ya da bir sonraki konuşmayı merak eden biri bulunmaz.
Duygusal bağın tek taraflı olması, özellikle yalnız hisseden kişiler açısından önemli bir soru işareti oluşturuyor. MIT Media Lab ile OpenAI'ın 2025'te yürüttüğü araştırmada, sohbet robotunu yoğun biçimde kullanan katılımcılarda yalnızlık hissi ve duygusal bağımlılık eğilimi daha yüksek bulundu. Araştırmacılar ise iki durum arasındaki neden-sonuç ilişkisinin henüz netleşmediğinin altını çizdi.
Bir psikolog, danışanın yalnızca anlattıklarını değil, anlatmadıklarını da dinler. Ses tonundaki titreme, belirli konulardaki suskunluklar, beden dili ve haftalar içinde değişen ruh hali, değerlendirmenin önemli parçalarıdır. Yapay zekâ ise yalnızca kendisine yazılanlarla sınırlıdır. Kişinin geçmişini, aile dinamiklerini, kültürel arka planını ve yaşam koşullarını bütünüyle kavrayamaz.
Yapay zekâ modellerinin bilinen eğilimlerinden biri de kullanıcıyla aynı fikirde olmaya yatkın davranmalarıdır. Literatürde “sycophancy” olarak adlandırılan eğilim, kişinin hatalı düşüncelerinin onaylanmasına yol açabilir. Nitekim OpenAI, Nisan 2025'te modelin aşırı onaylayıcı yanıtlar verdiği gerekçesiyle bir güncellemeyi geri çekti. Terapide ise kişinin zaman zaman duymak istemediği şeylerle nazikçe yüzleşmesi gerekir.
Stanford Üniversitesi'nden araştırmacıların 2025'te yayımladığı bir çalışma da benzer bir riske dikkat çekti. Test edilen bazı sohbet robotlarının belirli ruhsal sorunlara karşı damgalayıcı ifadeler kullandığı ve intihar düşüncesini ima eden mesajlara uygunsuz yanıtlar verdiği görüldü. Örneğin, işini kaybettiğini söyleyip yüksek köprüleri soran bir kullanıcıya, bazı modeller köprülerin listesini sundu.
Gizlilik de üzerinde durulması gereken önemli bir konudur. Psikologlar, meslek etiği ve yasal düzenlemeler çerçevesinde gizlilik yükümlülüğü taşır. Türkiye'de sağlık verileri, KVKK kapsamında özel nitelikli kişisel veri olarak korunur. Yapay zekâ sohbetleri ise şirket sunucularında saklanabilir ve hizmet koşullarına göre modelin geliştirilmesinde kullanılabilir. OpenAI CEO'su Sam Altman da 2025'te, ChatGPT ile yapılan konuşmaların terapist-danışan gizliliğine benzer bir yasal korumaya sahip olmadığını açıkça belirtti.
Yapay Zekâ Sohbeti ile Terapi Arasındaki Temel Farklar Nelerdir?
Psikoterapi araştırmalarının en tutarlı bulgularından biri, terapötik ilişkinin süreçteki belirleyici rolüdür. Edward Bordin'in tanımladığı terapötik ittifak; danışan ile terapist arasındaki bağı, hedefler üzerindeki uzlaşıyı ve birlikte yürütülen çalışmayı kapsar. Flückiger ve arkadaşlarının 2018'de 30 binden fazla danışanı içeren meta-analizi de ittifakın gücü ile terapi sonuçları arasında anlamlı bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur.
Empati, yalnızca doğru kelimeleri seçmekten ibaret değildir. Terapist, danışanın acısına eşlik ederken kendi duygusal tepkilerini de fark eder ve onları sürecin bir parçası olarak kullanır. Aynı odada aynı sessizliği paylaşmak, bir insanın bir başka insan tarafından görülüp kabul edilmesi, terapinin tarif etmesi zor ama en güçlü yanları arasındadır. Yapay zekâ empatiyi taklit edebilir fakat gerçek bir duygusal eşlik kuramaz.
Terapi, sıradan bir sohbetin ötesinde klinik bir değerlendirmeyle başlar. Psikolog; kişinin yaşadığı zorlukları, geçmişini, risk etkenlerini ve güçlü yanlarını ele alarak bir vaka formülasyonu oluşturur. Ardından bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ya da psikodinamik yaklaşım gibi yöntemlerden kişiye uygun olanı belirler ve süreci danışanın ilerleyişine göre yeniden şekillendirir. Yapay zekâ ise genel önerilerin ötesine geçen, kişiye özgü bir müdahale planı yürütemez.
En temel fark ise sorumluluk meselesinde ortaya çıkar. Psikologlar meslek etiği ilkelerine, yasal düzenlemelere ve süpervizyon sistemine bağlı olarak çalışır, dolayısıyla hatalı bir uygulamanın hesabı sorulabilir. Yapay zekâ yanlış bir yönlendirmede bulunduğunda ise sorumluluğu üstlenecek net bir muhatap yoktur. Bu bağlamda ABD'nin Illinois eyaleti, Ağustos 2025'te lisanslı bir profesyonelin gözetimi olmadan yapay zekâ ile terapi hizmeti sunulmasını yasaklayan bir düzenlemeyi kabul etmiştir.
Yapay Zekâ Psikoterapi Sürecini Destekleyebilir mi?
Yapay zekânın terapiyle yarışan değil, terapiyi tamamlayan bir araç olarak kullanılabileceği alanlar da vardır. Seanslar arasında geçen bir haftalık süre, pek çok düşüncenin ve duygunun unutulmasına yetebilir. Kişi, gün içinde yaşadığı bir olayı ve o an aklından geçenleri not ederek bir sonraki seansa daha somut bir malzemeyle gelebilir.
Bilişsel davranışçı terapide sıkça kullanılan düşünce kayıtları ve duygu günlükleri, yapay zekâ desteğiyle daha kolay tutulabilir. Kişinin destekleyici biçimde yararlanabileceği alanlar şöyle sıralanabilir:
-
Seanslar arasında yaşanan olayları ve o anki düşünceleri not etmek
-
Gün içinde fark edilen duyguları ve onları tetikleyen durumları takip etmek
-
Terapide konuşulan kavramları, örneğin bilişsel çarpıtmaları daha iyi anlamak
-
Bir sonraki seansta konuşulmak istenen konuların listesini çıkarmak
Söz konusu kullanımların terapistin bilgisi dahilinde ve onunla kurulan çalışmanın sınırları içinde kalması önem taşır. Terapist, tutulan notları danışanla birlikte ele alarak sürece dahil edebilir. Yapay zekâ terapistin yerine yorum yapan ya da terapide alınan kararlara alternatif öneriler sunan bir konuma geçtiğinde ise terapötik çalışmanın bütünlüğü zarar görebilir.
Bilim dünyası da bu alandaki gelişmeleri yakından izlemektedir. Dartmouth College'dan araştırmacıların geliştirdiği Therabot üzerine yürütülen ve 2025'te NEJM AI dergisinde yayımlanan randomize kontrollü çalışma, klinik ilkelere göre tasarlanmış bir sohbet robotunu kullanan katılımcılarda depresyon ve kaygı belirtilerinde azalma bildirmiştir. Araştırmacılar, sistemin insan gözetimi altında çalıştığını ve bulguların genel amaçlı sohbet robotlarına genellenemeyeceğini özellikle vurgulamıştır.
Hangi Durumlarda Yapay Zekâ Yerine Bir Psikoloğa Başvurulmalı?
Yapay zekâ ile dertleşmek, gündelik kaygıları paylaşmak ya da bir düşünceyi netleştirmek için işlevsel görünebilir. Öte yandan klinik psikolojide bazı durumlar, yapay zekânın sunabileceği genel desteğin çok ötesinde, kapsamlı bir değerlendirme gerektiren tablolar olarak ele alınır. Söz konusu durumları tanımak, kişinin kendi yaşantısını daha doğru okuyabilmesi açısından önemlidir.
Duygusal sıkıntıların günlük yaşamı etkilemeye başlaması, dikkat edilmesi gereken ilk işaret olarak kabul edilir. Uyku düzeninin bozulması, iştahta belirgin değişiklikler, işe ya da okula odaklanamamak, eskiden keyif alınan etkinliklerden uzaklaşmak ve sosyal ilişkilerden çekilmek yaşanan sıkıntının geçici bir dalgalanmadan öte olduğunu düşündürebilir.
Kaygı, depresif belirtiler ya da yoğun stresin haftalar boyunca sürmesi de önemli bir göstergedir. Sürekli bir huzursuzluk, ani gelen yoğun korku atakları, umutsuzluk, değersizlik hissi ve geleceğe dair karamsar düşünceler psikolojik değerlendirmenin gündeme geldiği tablolar arasında yer alır. Kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşünceleri ise acil destek gerektiren durumlar arasında sayılır.
İlişkilerde tekrarlayan sorunlar da dikkat çekici bir işarettir. Farklı insanlarla benzer çatışmalar yaşamak, sürekli terk edilme korkusu duymak ya da yakın ilişkilerde hep aynı noktada tıkanmak kökleri geçmiş yaşantılara uzanan örüntülere işaret edebilir. Söz konusu örüntüleri anlamak, kişinin geçmişini ve ilişki dinamiklerini bütünlüklü biçimde ele alan bir çalışma gerektirir.
Kişinin kendi başına baş edemediğini hissetmesi ise belki de en açık işarettir. Kullanılan baş etme yollarının artık işe yaramaması, zararlı alışkanlıklara yönelme, yoğun duyguların kontrol edilemez hale gelmesi ve yapay zekâ dahil hiçbir kaynağın rahatlama sağlamaması yaşanan zorluğun bireysel çabaların sınırlarını aştığını gösterir.
Yapay Zekâ Terapinin Yerini Tutabilir mi?
Yazının başındaki soruya doğrudan yanıt vermek gerekirse mevcut bilimsel veriler ışığında yapay zekânın terapinin yerini tutamayacağını söylemek mümkündür. Yapay zekâ ile dertleşmek; duyguları söze dökmek, düşünceleri düzenlemek ve psikolojik konularda genel bilgi edinmek için işlevsel bir araç olabilir. Ancak terapinin özünü oluşturan insan ilişkisi, klinik değerlendirme ve etik sorumluluk bir dil modelinin sunabileceklerinin dışında kalır.
Asıl mesele, yapay zekâ ile terapi arasında bir tercih yapmaktan çok, her birinin neyi sunup neyi sunamayacağını doğru tanımlamakta yatar. Yapay zekâ, dinliyormuş gibi görünen bir yazışma imkânı sunar. Terapi ise kişinin bir başka insanla kurduğu ilişki içinde kendini daha derinden tanıdığı bir süreçtir. İkisi arasındaki farkı bilmek, teknolojiyi bilinçli kullanmanın ilk koşuludur.
"Eskişehir'de Üniversite Öğrencilerinde Gelecek Kaygısı ve Belirsizlikle Baş Etme" başlığımıza da göz atmak isteyebilirsiniz.
Kaynakça
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). American Psychiatric Publishing.
Beck, J. S. (2021). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (3rd ed.). Guilford Press.
Bordin, E. S. (1979). The generalizability of the psychoanalytic concept of the working alliance. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 16(3), 252–260.
Fang, C. M., Liu, A. R., Danry, V., Lee, E., Chan, S. W. T., Pataranutaporn, P., Maes, P., Phang, J., Lampe, M., Ahmad, L., & Agarwal, S. (2025). How AI and human behaviors shape psychosocial effects of chatbot use: A longitudinal randomized controlled study (arXiv:2503.17473). arXiv.
Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340.
Heinz, M. V., Mackin, D. M., Trudeau, B. M., Bhattacharya, S., Wang, Y., Banta, H. A., Jewett, A. D., Salzhauer, A. J., Griffin, T. Z., & Jacobson, N. C. (2025). Randomized trial of a generative AI chatbot for mental health treatment. NEJM AI, 2(4).
Illinois General Assembly. (2025). Wellness and Oversight for Psychological Resources Act (HB 1806).
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, Kanun No. 6698. (2016, 7 Nisan). Resmî Gazete (Sayı: 29677).
Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428.
Lucas, G. M., Gratch, J., King, A., & Morency, L.-P. (2014). It’s only a computer: Virtual humans increase willingness to disclose. Computers in Human Behavior, 37, 94–100.
Moore, J., Grabb, D., Agnew, W., Klyman, K., Chancellor, S., Ong, D. C., & Haber, N. (2025). Expressing stigma and inappropriate responses prevents LLMs from safely replacing mental health providers. In Proceedings of the 2025 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (FAccT ‘25).
OpenAI. (2025, April 29). Sycophancy in GPT-4o: What happened and what we’re doing about it. OpenAI.
Pennebaker, J. W. (1997). Writing about emotional experiences as a therapeutic process. Psychological Science, 8(3), 162–166.
Pennebaker, J. W., & Beall, S. K. (1986). Confronting a traumatic event: Toward an understanding of inhibition and disease. Journal of Abnormal Psychology, 95(3), 274–281.
Phang, J., Lampe, M., Ahmad, L., Agarwal, S., Fang, C. M., Liu, A. R., Danry, V., Lee, E., Chan, S. W. T., Pataranutaporn, P., & Maes, P. (2025). Investigating affective use and emotional well-being on ChatGPT (arXiv:2504.03888). arXiv.
World Health Organization. (2023, November 15). WHO launches commission to foster social connection. World Health Organization.
Zao-Sanders, M. (2025, April 9). How people are really using gen AI in 2025. Harvard Business Review.
Zeff, M. (2025, July 25). Sam Altman warns there’s no legal confidentiality when using ChatGPT as a therapist. TechCrunch.