Değersizlik Hissi Neden Olur? Başa Çıkmak için Neler Yapılabilir?

Değersizlik Hissi Neden Olur? Başa Çıkmak için Neler Yapılabilir?

Değersizlik hissi, kişinin kendini yetersiz, önemsiz ya da başkaları kadar değerli görmemesi durumudur. İçten içe yoran bu duygu, gün içinde bir sebep yokken bile kişinin aklına gelebilir ve enerjisini yavaşça düşürebilir. 

Genellikle geçmiş yaşantılar, ilişkiler veya günlük stresle tetiklendiği düşünülen değersizlik duygusunun yol açabileceği bazı olumsuz durumlar söz konusu olabilir. Örneğin, çabalarının boşa olduğunu düşünmek, acımasız bir iç sesle kendini eleştirmek, övgüleri reddetmek, kendini sürekli başkaları ile kıyaslamak gibi bazı belirtiler ortaya çıkabilir. 

“Hak etmiyorum” inancı da değersizlik hissi ile birlikte ortaya çıkabilecek belirtiler arasındadır. Her şey yolunda gitmesine rağmen içsel bir huzursuzluk hissedilebilir. Diğer yandan sınır çizememe, kendini sabote etme, sürekli onay arama ve geri planda kalma gibi durumların görülme ihtimali de vardır. 

Nedeni bilinmeyen mutsuzluk ve ağlama nöbetleri, yoğun utanç, boşluk hissi gibi duygularla kendini gösterebilen değersizlik hissinin yalnızlaşma, yabancılaşma, sağlıklı bağ kuramama ve kronik erteleme gibi bazı problemlere yol açma ihtimali olabilir. 

Psikoterapide değersizlik duygusu ile başa çıkmaya yönelik bazı yaklaşımlar bulunur. Bu noktada Şema Terapi, BDT ve EMDR başvurulan yöntemler arasında yer alır. Diğer yandan beyindeki tehdit ve savunma sistemini sakinleştirmeyi hedefleyen Şefkat Odaklı Terapi de tercih edilebilen psikoterapi yaklaşımlarından biridir. 

Değersizlik Duygusu Nedir?

Değersizlik duygusu, insanın kendi varlığını ve çabasını önemsiz görmesiyle beliren bir duygusal durumdur. Böyle bir hisle yaşayan kişi, ne yaparsa yapsın tam olarak yeterli değil gibi hissedebilir. Zaman içerisinde ise sürekli kendi değerini kanıtlama çabasına girebilir. İlerleyen süreçte ruhen yorulma ve yaşam enerjisinde azalma gibi olumsuzluklar ortaya çıkabilir. 

Ortaya çıkmasındaki olası sebepler oldukça çeşitlidir. Çocukluk yıllarında yeterince görülmemek, sürekli eleştirilmek ya da yalnız bırakılmak bu duygunun temelini atabilir. Büyüdükçe yaşanan başarısızlıklar, sonlanan ilişkiler ve iş hayatındaki olumsuzluklar da söz konusu hissi besler. İnsan, başkalarının sevgisini veya takdirini kazanmadıkça kendi değerini fark etmekte güçlük çekmeye başlayabilir.

Değersiz hisseden kişiler çevrelerine gülümseseler de iç dünyalarında kendilerini eksik görebilirler. Kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyip başkalarını memnun etmeye çalışmak, bu durumun yaratabileceği sonuçlardan biri olarak değerlendirilir. 

 

Değersiz Hisseden İnsanlarda Görülebilecek Davranışlar

Değersizlik hissi her insanda farklı şekillerde dışa vurabilir ve bazı günlük alışkanlıklar bu durumun bir işareti sayılabilir. Yaşanan bazı davranış değişiklikleri, aslında iç dünyada bastırılmaya çalışılan duyguların bir yansıması olarak ortaya çıkıyor olabilir. Bu duygunun günlük hayata yansıyan olası davranış örnekleri aşağıdaki gibidir:

• Hayır demekte zorlanmak ve sürekli başkalarının isteklerini kendi ihtiyaçlarının önüne koymak

• Yapılan övgüleri kabul etmekte güçlük çekmek, başarıları tamamen şansa bağlamak

• Topluluk içinde sürekli kendini eleştirmek ve hatalar için aşırı sorumluluk üstlenmek

• Eleştirilere karşı aşırı hassasiyet göstermek, ufak bir geri bildirimi bile kişisel algılamak

• İlişkilerde terk edilme korkusuyla aşırı verici ya da tamamen mesafeli davranmak

Bu davranışlar, kişinin kendisini koruma veya kabul görme çabasının bir parçası olarak gelişebilir. Ancak her insanda farklı yansımalarla ortaya çıkabileceğini göz ardı etmemek önemlidir. 

Değersizlik Hissi Neden Kaynaklanabilir?

Değersizlik hissi, çocukluktan gelen değersizlik duygusu başta olmak üzere geçmişte yaşanan duygusal kırılmalar ve olumsuz tecrübelerden kaynaklanabilir. İnsan hayatındaki dönüm noktaları ve çevresel faktörler, ilgili durumun oluşmasında rol oynar. Bu hissin ortaya çıkmasında etkili olabilecek muhtemel etkenler şu şekildedir:

• Erken çocukluk döneminde aileden yeterli sevgi, ilgi ve onay görememek

• Okul veya sosyal çevrede sürekli akran zorbalığına ya da dışlanmaya maruz kalmak

• Yakın ilişkilerde duygusal ihmal, aldatılma veya yoğun manipülasyona uğramak

• Mükemmeliyetçi aile yapısı nedeniyle sürekli yüksek beklentilerle büyütülmek

• Aşırı kayıp, yas veya hayatın gidişatını sarsan ani travmatik olaylar yaşamak

Geçmişte yaşanan bu tür olumsuzluklar, zamanla kişinin kendi değerine dair algısını şekillendirebilir. 

Bir İlişkide Değersiz Hissetmenin Nedenleri Neler Olabilir?

Bir ilişkide değersiz hissetmenin olası nedenleri, partnerler arasındaki iletişim kopukluğu ve duygusal paylaşımın azalması olabilir. İki kişinin kurduğu bağda dengelerin bozulması, taraflardan birinin kendini yalnız hissetmesine yol açabilir. İlişki dinamiğinde bu hissi tetikleyebilecek diğer olası durumlar şunlardır:

• Partnerin duygusal ihtiyaçlara karşı ilgisiz kalması ve sürekli dinlemeyi reddetmesi

• İlişki içinde kararlar alınırken fikrin sorulmaması ve yok sayılmak

• Sürekli olarak eleştirilmek, küçümsenmek veya başkalarıyla kıyaslanmak

• Sevgi ve ilgi gösterisinin sadece belirli koşullara bağlı olarak sunulması

• Tartışmalarda ceza yöntemi olarak uzun süreli sessizlik ve duygusal soğukluk uygulanması

Bu tür davranışlar zamanla partnerlerin birbirine olan güvenini ve kişinin kendi öz saygısını zedeleyebilir. 

İş Yerinde Kendini Değersiz Hissetmeye Sebep Olabilecek Etkenler

İş yerinde kendini değersiz hissetmenin olası nedenleri emeklerin görmezden gelinmesi ve adaletsiz çalışma koşulları olabilir. Günün büyük bölümünün geçirildiği iş ortamı, bireyin kendine olan saygısını doğrudan etkileme gücüne sahiptir. Bu noktada çalışma hayatında değersizlik duygusuna sebep olabilecek faktörler aşağıdaki gibi sıralanabilir: 

• Harcanan çabanın, yapılan başarılı işlerin takdir görmemesi ve yok sayılması

• Fikirlerin toplantılarda dikkate alınmaması veya başkası tarafından üstlenilmesi

• Görev dağılımında adaletsizlik yapılması ve sürekli kapasitenin üzerinde yük verilmesi

• Mobbing, mobbinge varan psikolojik baskı ve saygısız tutumlara maruz kalmak

• Terfi, prim veya gelişim fırsatlarında sürekli arka plana atılmak

İş yerinde karşılaşılan bazı durumlar, çalışanın motivasyonunu ve özgüvenini düşürebilir. 

Değersizlik Hissine Yönelik Psikoterapi Yaklaşımları

Değersizlik hissine yönelik psikoterapi yaklaşımları arasında; Bilişsel Davranışçı Terapi, Şema Terapi, EMDR ve Pozitif Psikoterapi gibi farklı yöntemler bulunur. 

Bilişsel Davranışçı Terapi

Bilişsel Davranışçı Terapi, kişinin düşünce, duygu ve davranışları arasındaki ilişkiye odaklanan yapılandırılmış bir terapi yaklaşımıdır. Günlük hayatta otomatik olarak zihne gelen olumsuz düşüncelerin tespit edilmesi, sürecin temel noktalarından biridir. Terapi, danışanın olayları yorumlama biçiminin duygularını nasıl etkilediğini inceleyerek olumsuz ve işlevsel olmayan düşünce kalıplarını fark etmesini amaçlar. 

Bilişsel Davranışçı Terapide değersizlik hissi ele alınırken kişinin kendisi hakkındaki otomatik düşünceleri ve inançları incelenir. "Ben yetersizim" ya da "Kimse beni önemsemiyor" gibi kalıplaşmış düşünceler bu süreçte ele alınır. Bireyin kendi değerine dair daha gerçekçi, dengeli ve esnek bakış açıları geliştirmesi desteklenirken olumsuz düşünce döngülerini kıran yeni davranış modelleri üzerinde çalışılır.

Şema Terapi

Şema Terapi, erken çocukluk döneminde oluşan ve yetişkinlikte de devam eden derin duygusal kalıpları inceleyen bir yaklaşımdır. Erken dönem yaşantıların ve karşılanmamış temel ihtiyaçların günümüzdeki ilişkileri nasıl etkilediğine odaklanır. Kişinin kendisi ve dünya hakkında geliştirdiği köklü inançları anlamasını ve bu yapılarla daha sağlıklı yollarla başa çıkmasını hedefler.

Şema Terapi yaklaşımı çerçevesinde değersizlik şeması, kişinin çocuklukta yeterince takdir edilmemesi veya ihmal edilmesiyle gelişen temel bir yapı olarak değerlendirilir. Süreçte, bireyin içsel algıları ve kendisiyle kurduğu diyalog ele alınarak bu kalıpların etkisi incelenir. Kişinin kendi duygusal ihtiyaçlarını fark etmesi ve kendine karşı daha şefkatli bir tutum geliştirmesi hedeflenir.

EMDR

EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), olumsuz yaşam deneyimlerinin zihinde bıraktığı izleri ele alan bir terapi yöntemidir. Beynin doğal bilgi işleme sistemini harekete geçirerek geçmişte yaşanan ve kişide duygusal yük oluşturan anıların etkisini hafifletmeyi amaçlar. Çift yönlü uyaranlar kullanılarak anıların yeniden işlenmesi ve zihinsel rahatlama sağlanması hedeflenir.

Değersizlik duygusu üzerinde çalışılırken bu hissi besleyen ve geçmişte iz bırakmış olumsuz deneyimlere odaklanılır. Kişinin kendine dair geliştirdiği olumsuz inançların kaynağı olan anılar yeniden işlenir. Böylece geçmiş deneyimlerin günümüzdeki duygusal yükü azalır ve kişi kendi varlığına dair daha olumlu, kapsayıcı bir içsel algı geliştirebilir.

Pozitif Psikoterapi

Pozitif Psikoterapi, bireyin yalnızca sorunlarına değil, sahip olduğu potansiyellere ve güçlü yönlere de odaklanan hümanist bir yaklaşımdır. İnsanın doğuştan getirdiği kapasiteleri olduğunu kabul eder ve olaylara farklı kültürler, hikayeler ve semboller üzerinden bütüncül bakmayı sağlar. Çatışmaların arkasındaki anlamı keşfetmeye ve kişinin yeteneklerini geliştirmesine alan açar.

Değersizlik hissi bu yaklaşımda, kişinin henüz fark etmediği veya kullanamadığı potansiyellerin bir yansıması olarak ele alınabilir. Danışanın mevcut kaynakları, olumlu nitelikleri ve başa çıkma becerileri ön plana çıkarılır. Böylece bireyin, kendisini sadece eksiklikleriyle değil, tüm değerleri ve yapıcı yönleriyle bir bütün olarak görmeye başlaması hedeflenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sevilmeme Hissi Neden Olabilir?

Sevilmeme hissi, erken dönemde kurulan bağlanma şekillerinden ve geçmiş duygusal yaralardan kaynaklanabilir. Çocuklukta koşulsuz kabul görmemek, yetişkinlikte de sevilmeye değer olmadığını düşündürebilir. Bunun yanı sıra yaşanan hayal kırıklıkları ve terk edilme deneyimleri de sevilmeme hissini tetikleyen faktörler arasında değerlendirilir. 

Değersizlik Hissine Ne Sebep Olur?

Aşırı eleştirel bir çevrede büyümek, sürekli başkalarıyla kıyaslanmak ve başarısızlık hissi gibi faktörlerden değersizlik duygusuna zemin hazırlayabilir. 

Değersizlik Duygusu Nasıl Anlaşılır?

Kişinin sürekli başkalarının onayına ihtiyaç duyması, hayır demekte zorlanması ve kendi başarılarını küçümsemesi gibi bazı davranışlar değersizlik duygusundan kaynaklanabilir. Kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemek, başkalarını memnun etmeye odaklanmak ve eleştirilere karşı aşırı kırılgan olmak da bu durumun belirtileri arasında değerlendirilebilir.

"Anksiyete Bozukluğu Nedir? Kaygı Bozukluğu Çeşitleri ve Psikolojik Yaklaşımlar" başlığı da ilginizi çekebilir!