Şema terapi; bireylerin çocukluk ve gençlik yıllarında şekillenen, yaşam boyu kendileriyle ve çevreleriyle kurdukları ilişkileri doğrudan etkileyen köklü zihinsel kalıpları ele alan bütüncül bir psikoterapi yaklaşımıdır.
Şema terapi yaklaşımı, 1990’lı yılların başlarında Amerikalı psikolog Jeffrey E. Young tarafından hayata geçirilmiştir. Young, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) yöntemlerinin yetersiz kaldığı kronik duygusal güçlükleri ele almak gayesiyle söz konusu modeli şekillendirmiştir. Kuramcı ve çalışma arkadaşları; Bilişsel Davranışçı Terapi, Psikanalitik yaklaşımlar, Gestalt Terapisi ve Bağlanma Kuramı gibi köklü psikoterapi ekollerinin güçlü yanlarını harmanlayarak bütüncül bir psikoterapi yaklaşımı geliştirmiştir.
Şema terapi, geleneksel yöntemlerle tam olarak çözüme kavuşturulamayan, tekrarlayan ilişki güçlükleri ve derin duygusal karmaşalar karşısında değerlendirme yaptırmayı amaçlar. Terapi sürecinde, bireyin içsel dünyasını oluşturan temel ihtiyaçlar, erken dönem uyumsuz şemalar ve anlık mod değişimleri gibi kritik kavramlar merkeze alınır. Danışanın geçmiş deneyimleriyle güncel davranış modelleri arasında köprü kurulan çalışmada, kişinin duygusal farkındalık kazanması ve sağlıklı yanıtlar geliştirebilmesi hedeflenir.
Şema Terapi Nedir?
“Şema” kavramı; dünyayı, diğer insanları ve kişinin kendisini algılama biçimini belirleyen zihinsel yapıları ifade eder. Bu bağlamda erken çocukluk döneminde karşılanmayan temel gelişimsel gereksinimler sonucu ortaya çıkan olumsuz zihinsel kalıpları ve geliştirilen başa çıkma yollarını inceleyen psikoterapi ekolü ise “Şema Terapi” olarak adlandırılır.
Jeffrey Young tarafından tanımlanan kurama göre çocukluk çağında yaşanan durumlar, ileride otomatik tepkiler olarak kendini gösterebilir. Örneğin; ihmal, reddedilme, aşırı koruyuculuk ve kısıtlamalar yetişkinlik hayatında insan ilişkilerini zorlaştıran tepkilere zemin hazırlar. Şema terapi ise erken dönemde gelişen bu şemaları fark edilmesi, yeniden değerlendirilmesi ve daha esnek bir şekilde şekillendirilmesini amaçlar.
Söz konusu yaklaşımın odak noktasında iki temel kavram yer alır. Bunlardan biri, temel insani ihtiyaçlar, diğeri ise ruhsal modlardır. Bu bağlamda erken dönemde yaşanan duygusal eksiklikler şemaların zeminini oluştururken günlük yaşamdaki tetiklenmeler anlık modlar olarak dışa vurur.
Şema Terapide 5 Temel İhtiyaç
İnsanın sağlıklı bir psikolojik gelişim sürdürebilmesi adına çocukluk çağından itibaren belirli duygusal gereksinimlerinin dengeli biçimde karşılanması gerekir. Bununla ilgili olarak Jeffrey Young, insanların ruhsal bütünlüğü açısından vazgeçilmez kabul edilen beş temel gelişimsel ihtiyaç tanımlamıştır. İlgili ihtiyaçların yeterince karşılanamaması halinde yetişkinlikte yaşam kalitesini düşüren olumsuz zihinsel yapıların şekillendiğini öne sürmüştür. Söz konusu ihtiyaçlar aşağıdaki gibidir:
-
Güvenli Bağlanma, Emniyet, Sevgi ve Kabul İhtiyacı: Bireyin ailesi ve yakın çevresi tarafından emniyette hissettirilmesi, koşulsuz sevilmesi, ait hissetmesi, duygusal olarak beslenmesi ve içtenlikle kabul görmesi esasına dayanır.
-
Otonomi, Yeterlilik ve Kimlik Hissi: Kişinin kendi kararlarını alabilme, bağımsız hareket edebilme, becerilerini sergileyebilme ve özgün kimliğini özgürce geliştirebilme gereksinimidir.
-
Gereksinim ve Duyguları İfade Etme Özgürlüğü: İhtiyaçların, hissedilen duyguların, isteklerin ve beklentilerin baskı, ceza ya da suçluluk hissetmeden açıkça dile getirilebilmesidir.
-
Spontanlık ve Oyun İhtiyacı: Çocukluk çağında doğal davranabilme, neşeyle hareket edebilme, yaratıcılığı sergileme ve oyun oynama imkanına sahip olunmasıdır.
-
Gerçekçi Sınırlar ve Öz Denetim: Hem başkalarının haklarına saygı duymayı hem de kişinin kendi içsel sınırlarını belirleyip öz disiplin sağlayabilmesini içeren yapısal gereksinimdir.
Erken çocukluk yıllarında kısıtlanan veya bastırılan gelişimsel gereksinimler, kişinin yetişkinlik çağında benimsediği kimlik algısını, öz saygısını ve kurduğu tüm ikili ilişkileri doğrudan biçimlendirir.
Şema Terapide Modlar
Mod, belirli bir anda içinde bulunulan duygusal durum, sergilenen tepki ve zihinsel halleri ifade eden bir terimdir. Anlık tetiklenmelerle ortaya çıkması, modları şemadan ayıran temel özelliklerinden biridir. Şemalar ise daha köklü ve kalıcı yapılar olarak ele alınır.
Eskişehir şema terapi çalışmaları kapsamında sadece şemalar değil, modlar da dikkate alınır. Modlar, kişinin o anki iç dünyasını anlamlandırma açısından önemli bir yere sahiptir. Şema terapi yaklaşımında modlar; çocuk modları, uyumsuz başa çıkma modları, işlev bozucu ebeveyn modları ve sağlıklı modlar olmak üzere dört ana kategoride ele alınır.
Çocuk Modları
Çocuk modları, kişinin çocukluk çağındaki karşılanmamış ihtiyaçları, çaresizlikleri veya bastırılmış duyguları aniden yeniden yaşaması durumudur. Tetikleyici olaylar karşısında birey adeta çocukluktaki hislerine geri döner. Bunlar da psikoterapi yaklaşımlarında şu şekilde kategorize edilir:
-
İncinmiş / Yaralı Çocuk Modu: Yalnızlık, terkedilmişlik, sevgisizlik veya çaresizlik hisseden, duygusal olarak zedelenmiş içsel parçayı temsil eder.
-
Kızgın / Öfkeli Çocuk Modu: İhtiyaçları karşılanmadığında, haksızlığa uğradığında veya engellendiğinde denetimsiz biçimde yoğun öfke gösteren durumdur.
-
Dürtüsel / Disiplinsiz Çocuk Modu: Arzularını erteleyemeyen, sınır tanımakta zorlanan, sonuçları düşünmeden anlık isteklerine göre hareket eden moddur.
-
Mutlu Çocuk Modu: Temel ihtiyaçları yeterince karşılanmış, kendisini güvende, sevilmiş, değerli ve huzurlu hisseden doğal çocuk halidir.
Uyumsuz Başa Çıkma Modları
Uyumsuz başa çıkma modları, çocuklukta yaşanan duygusal zorluklarla ve acılarla baş edebilmek adına geliştirilen koruyucu mekanizmalardır. Geçmişte çocuğu koruyan davranışlar, yetişkinlikte ilişkileri ve uyumu zorlaştırabilir. Geliştirilen koruyucu savunma biçimleri ise şunlardır:
-
Teslim Olucu Mod: Karşı tarafın isteklerine tamamen boyun eğen, çatışmadan kaçınmak adına kendi ihtiyaçlarını yok sayan pasif davranıştır.
-
Aşırı Telafi Modu: Çaresizlik ve yetersizlik hissiyle savaşmak adına aşırı kontrolcü, kusursuz, üstün veya baskın davranma eğilimidir.
-
Kaçınan Mod: Duygusal acıdan ve incinmekten korunmak amacıyla insanlardan, yakın ilişkilerden veya sorumluluklardan uzak durma halidir.
İşlev Bozucu Ebeveyn Modları
İşlev bozucu ebeveyn modları, çocukluk döneminde maruz kalınan olumsuz, eleştirel veya baskıcı ebeveyn tutumlarının içselleştirilmesiyle şekillenir. Birey yetişkin olduğunda kendi kendisine cezalandırıcı içsel sesle yaklaşabilir. İçselleştirilen olumsuz ebeveyn yaklaşımları şu şekilde ele alınır:
-
Eleştirel / Cezalandırıcı Ebeveyn Modu: Kişinin kendisini sürekli yetersiz görmesine, suçlamasına, hatalar karşısında acımasızca yargılamasına yol açan içsel sestir.
-
Yüksek Standartlı / Talepkar Ebeveyn Modu: Elde edilen başarıları asla yeterli bulmayan, sürekli daha fazlasını ve mükemmeli talep eden içsel baskı mekanizmasıdır.
Sağlıklı Modlar
Sağlıklı modlar, bireyin içsel dengesini kurmasını, olumsuz modları yatıştırmasını ve yaşam kalitesini artırmasını sağlayan yapılardır. Terapi sürecinin temel amaçlarından biri söz konusu modları güçlendirmektir.
-
Sağlıklı Yetişkin Modu: Sorumluluk alan, mantıklı kararlar veren, sınırlar çizen, işlevsiz içsel sesleri susturan ve yaralı çocuğu şefkatle kapsayan yetişkin halidir.
-
Mutlu Çocuk Modu: Yaşamdan keyif alan, yaratıcı, özgür ve huzurlu hisseden içsel parçadır.
Şema Terapi Nasıl Uygulanır?
Uygulama sürecinde hem geçmiş yaşantılar hem de güncel sorunlar ele alınarak mod ve şemalar üzerinde durulur. Bu süreçte amaç, bütüncül bir yaklaşımla danışanın farkındalık seviyesini artırabilmektir. Terapi süreci kişiye özgü olmakla birlikte temel olarak aşağıdaki adımlarla ilerler:
-
Değerlendirme ve Şemaların Belirlenmesi: Danışanın geçmiş öyküsü, yaşadığı güçlükler, şema ölçekleri ve klinik görüşmeler vasıtasıyla belirgin zihinsel kalıplar tespit edilir.
-
Psikoeğitim Aşaması: Şema kavramı, modlar ve temel ihtiyaçlar hakkında danışana ayrıntılı bilgiler sunularak farkındalık seviyesini artırmak amaçlanır.
-
Değişim ve Müdahale Evresi: Bilişsel, yaşantısal ve davranışçı yöntemler eşliğinde olumsuz kalıplar dönüştürülmeye çalışılır.
Şema Terapide Hangi Teknikler Kullanılır?
Şema terapi, farklı psikoterapi ekollerini bir araya getiren bütüncül bir yaklaşımdır. Dolayısıyla terapi sürecinde tek bir yönteme bağlı kalmadan farklı tekniklere başvurulabilir. Söz konusu teknikler aşağıdaki gibidir:
-
Bilişsel Teknikler: Kalıplaşmış olumsuz düşüncelerin sorgulanması, şema günlüklerinin tutulması ve alternatif bakış açılarının geliştirilmesidir.
-
Yaşantısal (Duygusal) Teknikler: İmgelemde yeniden senaryolaştırma ve sandalye teknikleri vasıtasıyla geçmişteki duygusal yüklerin işlenmesidir.
-
Davranışçı Teknikler: Günlük yaşamda eski başa çıkma yollarının yerine yeni ve sağlıklı davranış modellerinin denenmesidir.
Şema Terapi Kimlere Uygulanabilir?
Yaşamında tekrarlayan olumsuz döngüler hisseden, ilişki kurmakta veya sürdürmekte zorlanan yetişkin bireylere şema terapi uygulanabilir. Bununla birlikte Eskişehir şema terapi uygulamasının değerlendirilebileceği kişiler aşağıdaki gibidir:
-
Uzun süredir benzer ilişki sorunlarını tekrar tekrar yaşayan bireyler
-
Kendisini sürekli yetersiz, yalnız, değersiz veya başarısız hisseden kişiler
-
Duygularını düzenlemekte ve sınır çizmekte güçlük çeken yetişkinler
Psikoterapi modelinin amacı, çocukluk ve ergenlik döneminde başlayan, yaşam boyu tekrarlayan işlevsiz düşünce kalıplarını değiştirebilmektir. Bu kapsamda kişilik bozukluğu, kronik depresyon, yaygın anksiyete bozukluğu, ilişki ve bağlanma sorunları, TSBB, bağımlılık ve yeme bozukluğu gibi durumlarda başvurulabilen bir yöntemdir.
Bunların yanı sıra daha önce farklı terapi yöntemleri uygulanan ancak kısa süre sonra eski davranış ve duygu kalıplarına dönmüş kişilerde de şema terapiye başvurulabilmektedir.
Eskişehir Şema Terapi: Klinik Psikolog Salih Eskici
Lisans ve yüksek lisans eğitimlerini psikoloji alanında tamamlamış olan Eskişehir psikolog Salih Eskici, uygulayıcı sertifikasyonları ve teorik eğitimleri kapsamında şema terapi yaklaşımını seanslarında değerlendirmektedir. Bilişsel davranışçı yönelimli eğitimlerinin yanı sıra şema odaklı müdahaleler konusunda da uygulamalı çalışmaları mevcuttur.
Eskişehir’de yürütülen seanslarda genel uygulama ilkelerine bağlı kalınarak danışanların kişisel ihtiyaçlarına uygun bir yol haritası izlenmektedir. Süreç boyunca güvenli bir seans ortamında bireylerin geçmiş yaşantıları ile güncel davranış modelleri arasındaki bağlar ele alınmakta ve sağlıklı yetişkin modunun güçlendirilmesi hedeflenmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular
Şema Terapi Ne Kadar Sürer?
Süreç, danışanın ihtiyaçlarına, şemalarının yoğunluğuna ve çalışılan konuların derinliğine bağlı olarak değişkenlik gösterir. Genellikle kısa süreli çözümlerden ziyade orta ve uzun vadeli bir çalışma süreci olarak değerlendirilir.
Eskişehir Şema Terapi Ücretleri Ne Kadar?
Seans ücretleri, uygulamanın toplam süresi, uygulayıcının tecrübesi ve seansların sıklığı gibi çeşitli etkenlere göre farklılık gösterir. Görüşme öncesinde ilgili merkezle iletişime geçilerek süreç hakkında bilgi alınabilir.
Şemalar Nasıl Oluşur?
Şemalar, erken çocukluk ve gençlik döneminde mizacın yanı sıra ebeveyn tutumları, çevre ve karşılanmayan temel gelişimsel ihtiyaçların etkileşimiyle biçimlenir. Olumsuz deneyimlerin tekrarlanması ise zihinsel kalıpları pekiştirir.
Duygusal Yoksunluk Şeması Nedir?
Duygusal yoksunluk şeması, bireyin sevilmeyeceği, anlaşılmayacağı, korunmayacağı veya duygusal ihtiyaçlarının başkaları tarafından karşılanmayacağı yönündeki köklü inancını ifade eder.
Şema Terapi Sadece Yüz Yüze mi Uygulanır?
Yaklaşım hem yüz yüze seanslarla hem de dijital platformlar üzerinden online seanslar şeklinde yürütülebilir. Uygulama biçimi danışan ile görüşmeyi yürüten psikoloğun ortak kararına göre belirlenir.
Yasal Bilgilendirme: Bu metin yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Sayfadaki bilgiler hiçbir şekilde tıbbi veya psikolojik tanı, teşhis ve tedavi niteliği taşımamaktadır.